Inzet van hardware en software in relatie tot het Protocol Dyslexie

Bron: Remediaal, Tijdschrift voor leer- en gedragsproblemen in het vo/bve, jg. 5, nr 6, 2005, pg 22-24 Auteur: Jos Smeets In het Protocol Dyslexie VO wordt aandacht besteed aan de inzet van technische hulpmiddelen bij de begeleiding van dyslectische leerlingen. Gezien de lange geschiedenis van cassettebandjes en videobanden in het onderwijs, zou de upgrade naar modernere hulmiddelen (cd en dvd) gemakkelijk moeten verlopen. De praktijk leert echter dat zelfs bij de relatief eenvoudige cd het nodige mis kan gaan. Kijken we naar de inzet van computers, leespennen, daisyreaders en educatieve software, dan wordt dit beeld nog versterkt. In dit artikel gaan we kort in op mogelijkheden om de inzet van technische hulpmiddelen te verbeteren. Eén van de ontwikkelde middelen van het Protocol Dyslexie VO is een signaleringsinstrument, bestaande uit een stilleestoets en een dictee ('Het Wonderlijke Weer'). dit signaleringsinstrument is voorafgaand aan de verspreiding van het Protocol VO aan de scholen geleverd in een doosje met 2 cd's. Een cd bevatte het dictee en op de andere cd stond de handleiding en de normering. De keuze om het dictee op cd aan te leveren had vooral tot doel de afnamecondities bij alle leerlingen gelijk te houden. een prachtig streven, maar dat vraagt wel om een goede inzet van dit middel. Mede op basis van de evaluaties met direct betrokkenen (docenten en leerlingen), bekijken we nu een aantal factoren die bijdragen aan succesvol gebruik: technische voorwaarden, docentvoorwaarden en organisatievoorwaarden. Een goede voorbereiding op deze punten kan een vlotte en eenduidige afname bevorderen. Software en hardware Op zichzelf is een cd een medium met de mogelijkheid tot een zeer goede geluidskwaliteit. Dit blijkt echter geen garantie te zijn dat deze goed geluidskwaliteit ook daadwerkelijk wordt bereikt. Het begint al bij de opname: als deze onvoldoende is, dan wreekt zich dat bij de afname van het dictee. Leerlingen en docenten klaagden naar aanleiding van de vooraf geleverde cd over de aanwezigheid van ruis en de kwaliteit van het gesproken dictee. Met name uit de niet-westerse delen van Nederland klonk het bezwaar dat de snelheid en de uitspraak va de spreker leidden tot onnodige spellingfouten. De ontwikkelaars van het Protocol hebben zich de terechte klachten ter harte genomen en een nieuwe cd gemaakt die vanaf september 2005 op de scholen verspreid is. Op de nieuwe versie is de uitspraak aanzienlijk verbeterd en is het voorleestempo aan het schooltype aangepast. Is de cd-rom eenmaal op school beland, dan zal hij afgespeeld moeten worden tijdens de les. Ook hier is verstaanbaarheid een belangrijke factor voor een betrouwbaar resultaat. Een cd-speler met slechte luidsprekers en een geringe versterkingcapaciteit leidt tot vervormd geluid en onvoldoende spraakverstaanbaarheid. het is daarom zinvol om de verstaanbaarheid van de cd uit te proberen op de aanwezige apparatuur en in de klaslokalen: zorg ervoor dat de instellingen zodanig zijn (denk aan lage en hoge tonen, basreflex) dat het geluid - ook zonder vervorming - tot achterin de klas hoorbaar is. Mocht de geluidsapparatuur niet in orde zijn, ga dan na hoe aan goede apparatuur te komen is. Bij computersoftware ligt het iets gecompliceerder. Ook daar kunnen technische gebreken voorkomen die gemeld moeten worden aan de ontwikkelaars. Alleen dan kunnen ze aangepakt worden. Wat betreft de hardware kan gesteld worden dat deze ook aan minimale eisen moet voldoen. We denken dan aan rekensnelheid, hoeveelheid geheugen en randapparatuur (zoals scanners, luidsprekers en headsets). Verkopers van software zijn geneigd om de eisen aan de hardware rooskleuriger voor te stellen dan nodig is voor een goed gebruik. men spreekt vaak over minimale configuratie-eisen: het werkt dan wel, maar dermate traag of haperend dat het gebruiksgemak laag is. Gevolg: de docent de leerling haken af. Potentieel goede software wordt door gebrekkige hardware de nek omgedraaid. Om dit te voorkomen zijn volgende zaken van belang: Ga na wat de minimale configuratie-eisen zijn en houd daarbij in het achterhoofd dat het beter is om erboven te zitten om goed te kunnen werken. Neem contact op met scholen en collega?s die ervaring hebben opgedaan met bepaalde soft- en hardware. Hun praktijkervaringen zijn vaak zeer waardevol. Vraag de leerlingen om feedback over de hard- en software. Door hun signalen serieus te nemen (bijvoorbeeld 'Het opstarten duurt zo lang') kan besloten worden aanpassingen door te voeren (bijvoorbeeld mee werkgeheugen plaatsen). De gebruikers en ondersteuners Gebruikmaken van een cd-speler stuit bij de meeste leerkrachten niet op problemen. Toch kan het handig zijn om iemand achter de hand te hebben die de bediening van de apparatuur feilloos beheerst. Bij voorkeur is dat iemand die vaak aanwezig is en geen lestaak heeft, bijvoorbeeld een conciërge. Veel gebruiksproblemen hebben echter te maken met een gebrekkige voorbereiding. Er kan niet genoeg benadrukt worden dat het bekijken van de handleiding en uitproberen van nieuwe of voor de docent onbekende apparatuur ellende bespaart tijdens de les. Vlekkeloze werking voorkomt onrust in de groep en leidt daardoor vaak tot betere resultaten. Een cd die telkens van voren af aan afspeelt kost tijd en ergernis, die wellicht voorkomen had kunnen worden. Bij het gebruik van hardware en software is goede voorbereiding en ondersteuning nog belangrijker, omdat we met complexe materialen te maken hebben. In de praktijk stuiten we op zeer veel problemen met computer die de deskundigheid van de meeste docenten te boven gaan, bijvoorbeeld apparatuur die niet (meer) werkt, netwerkprogramma's die niet geïnstalleerd kunnen worden, internetverbindingen die niet tot stand komen, e-mailadressen die niet functioneren, ICTers die niet beschikbaar zijn. Iedere docent die met computers werkt, zal vergelijkbare ervaringen hebben en gemerkt hebben dat een deel van de problemen (eenvoudig) is op te lossen als er vakkundige ondersteuning is. De beschikbaarheid en deskundigheid van de ICTer is van wezenlijk belang voor het goed functioneren van ICT-toepassingen. Op veel scholen moeten we helaas constateren, dat de ICT-ondersteuning (beheer) vaak te wensen over laat. Of de ICT-beheerder heeft te weinig tijd, de 'infrastructuur' (interne netwerken) is van slechte kwaliteit of - en helaas zien we dat niet zelden - de expertise van de beheerder is niet van dien aard dat hij de voorkomende problemen kan aanpakken. Ook ontbreekt vaak een goede communicatie en ondersteuning van de ICT-groep naar de docenten. Dit laatste is van uitzonderlijk belang, omdat de meeste docenten opgegroeid zijn in het pre-ICT-tijdperk en er vaak sprake is van 'faalangst' en basale computervrees. Ook van de docenten wordt het nodige gevraagd. Waar de ICTers zich bezighouden met de technische voorwaarden, zal de docent zich verdiepen in de inhoud van de toepassingen. Als programma's veel instelmogelijkheden hebben die verband houden met de inhoud van het programma, kost het tijd en energie om deze goed te leren kennen en het optimale eruit te halen. Spraakherkenningprogramma's Tegenwoordig zien we steeds meer dat voor dyslectische leerlingen spraakherkenningprogramma's worden geadviseerd. Het loont aanzienlijk om bij complexe programma's zoals Dragon NaturallySpeaking en Kurzweil 3000 (beide tekst- en spraakprogramma's) de handleidingen te bestuderen en vooral met de programma's zelf aan de slag te gaan. men ontdekt veel beter de mogelijkheden en beperkingen die ingezet kunnen worden bij de instructie. Goed luisteren naar de leerlingen geeft eveneens belangrijke aanwijzingen voor een beter gebruik. Zij zijn ervaringsdeskundigen, kunnen vaak feilloos aangeven wat mis en ook hoe bepaalde problemen opgelost kunnen worden. Heel belangrijk voor de inzet van deze intensieve programma's zijn de criteria voor inzet daarvan. Er dient goed nagegaan te worden voor welke leerlingen ze geschikt zijn. ook dienen de vaardigheden van de begeleiders bij deze programma?s niet onderschat te worden. Op dit moment vindt er in het kader van het project Grensoverschrijdende Integrale Leerlingenzorg (Callebaut en Smeets, 2004) een onderzoek plaats op een Nederlands en Vlaamse school, waarin de ervaringen van alle betrokkenen worden verzameld. Daartoe zijn onder andere vragenlijsten ontwikkeld. Met deze vragenlijsten over het gebruik van Kurzweil, Dragon, ReadingPen en tekstverwerker kunnen scholen de stand van zaken in kaart brengen en de voorgang volgen. Deze vragenlijsten zijn inmiddels geplaatst is de dyslexiemonitor (www.dyslexiemonitor.nl), een internetsite waar leerlingen, docenten, zorgspecialisten en coördinatoren uniforme vragenlijsten voorgelegd krijgen, die na invulling verwerkt worden tot overzichtslijsten. De organisatie Terug naar de dagelijkse praktijk van de cd in de klas. De apparatuur werkt, de docent kent de afname-instructies en kan het apparaat vlekkeloos bedienen. Toch gaat er nog iets mis. Zo is er school X, die beschikt over één cd en twee cd-spelers. Het dictee moet in zes brugklassen worden afgenomen. Als iedereen op zijn eigen houtje aan de slag gaat... Elke school dient afspraken te maken over de personen die het dictee afnemen. Die hoeven niet per se de docenten Nederlands te zijn, ook andere docenten of mentoren kunnen het dictee afnemen. Er moeten misschien extra cd?s worden besteld. het geringe aantal cd)spelers betekent dat er een roostertje moet komen voor het gebruik ervan. Het klinkt eenvoudig, maar in de praktijk zien we hier nog vele haken en ogen die allemaal te maken hebben met de organisatie. Gevolg is dat het dictee in sommige groepen mondeling is aangeboden, in andere groepen via de cd. op verschillende scholen heeft dit geleid tot zeer uiteenlopende resultaten. Bi het gebruik van computers zien we dit nog versterkt naar voren komen. Bij de afname van een signaleringstoets Engels (afgenomen in het kader van het Masterplan verdiepingstraject VO) was het computerlokaal bezet, waren er te weinig computer sen ontbraken koptelefoons voor alle leerlingen. Een rooster en een goede voorbereiding bevorderen ook hier vlotte afname. mogelijkheden Gebruik maken van technische leermiddelen heeft meer voeten in de aarden dan menigeen denkt. Als het mislukt is men al gauw geneigd de schuld bij de leermiddelen zelf te leggen. In dit artikel hebben we laten zien dat weliswaar een deel van de 'schuld' bij de techniek ligt, maar dat ook een belangrijke verantwoordelijkheid rust bij de organisatie (de school) en de personen die ermee werken. Met behulp van dit artikel kan de eigen werkwijze tegen het licht gehouden worden en mogelijk worden verbeterd. Indien u veel van de hier beschreven punten herkent, is het alleszins de moeite waard om als school het gebruik van relatief eenvoudige technische hulpmiddelen als ontwikkelpunt te nemen. Immers, een beter gebruik van deze media kan veel steun beiden bij het verantwoord lesgeven bij alle vakken en zeker ook bij het remediëren en compenseren van leerproblemen. Uitgeverij Betelgeuze, Wattstraat 48, Zoetermeer, Nederland, www.uitgeverijbetelgeuze.nl