Protocol dyslexie voor het voortgezet onderwijs

Bron: Lexima Het Protocol Dyslexie Voortgezet Onderwijs werd geschreven door Koos Henneman, Ria Kleijnen en Anneke Smits met medewerking van Marco Bosch, Anita Blonk, Arjan Krijgsman, Sui Lin Goei en Hanneke Wentink. De eindredactie en projecleiding lagen bij Albert Cox en Heleen Schoots. Enkele citaten die tot nadenken stemmen:

Voorwaarden voor een succesvolle begeleiding Een absolute voorwaarde voor een succesvolle begeleiding is dat de leerling als uitgangspunt wordt genomen. Begeleiding is niet alleen een verantwoordelijkheid van de mentor of remedial teacher, maar van iedereen binnen de school en zeker ook van het management. De vraag is dan echter wat het draagvlak is voor het dyslexiebeleid. Draagvlak creëren betekent concreet nagaan hoe docenten en mentoren staan ten opzichte van leerlingen met speciale behoeften. Ook een milde vorm van dyslexie vraagt om interventies, want deze leerlingen moeten harder werken om te lezen en daardoor zijn ze langzamer. De school faciliteert en stimuleert de leerling zelf oplossingen te vinden, zodat de leerling gemotiveerd blijft en hierdoor meer succes zal hebben. Frustratie van talent Van frustratie van talent is sprake als de leerling door zijn lees- en spellingproblemen wordt belemmerd in zijn intellectuele of creatieve ontwikkeling. Een combinatie van hoogbegaafdheid en dyslexie kan tot soortgelijke problemen leiden. Bepaalde kenmerken van hoogbegaafden interfereren in negatieve zin met dyslexie. Hoogbegaafde leerlingen verdiepen zich bijvoorbeeld graag in complexe en specialistische teksten en hebben dan des te meer last van hun dyslexie. Niet zelden maskeert de hoogbegaafdheid echter de dyslexie, waardoor specifieke hulp uitblijft. Maatregelen De aanschaf van softwareprogramma?s en apparatuur die de belemmeringen van een dyslectische leerling kunnen wegnemen. Deze worden voor alle dyslectici die deze ondersteuning nodig hebben ingevoerd. Effectief, interactief onderwijs en constructief leren Toch zal er met dyslectische leerlingen moeten worden gezocht naar technieken of aanpakken, met inbegrip van ict- middelen, waarmee de leerling zijn problemen met decoderen zo goed mogelijk kan tackelen. Wanneer de kloof tussen de technische vaardigheid en de benodigde leestechniek te groot wordt, gaat te veel van de inhoud verloren. Hoewel dyslectische leerlingen veel baat kunnen hebben bij hulpmiddelen en extra begeleiding, is het voor hen van het allereerst van belang dat er kwalitatief goed onderwijs wordt gegeven: onderwijs dat is afgestemd op hun onderwijsbehoefte. Deze voorstellen komen niet alleen ten goede aan dyslectische leerlingen, maar aan alle leerlingen. Toegankelijkheid van lesmaterialen Werkboeken digitaal beschikbaar maken, zodat leerlingen de opdrachten op de computer kunnen verwerken. Zorg voor noodzakelijke voorzieningen Tijdens het werken in de klas en thuis zijn er veel mogelijkheden om het leren voor dyslectische leerlingen via hupmiddelen te vergemakkelijken Gebruik van de computer met spellingcontrole, tekst-naar-spraaksoftware, mindmaps en dergelijke. Zorg dat de middelen die hiervoor noodzakelijk zijn, aanwezig zijn. Maak met de leerling goede afspraken over wat zijn aandeel daarin is en wat de school verzorgt. Compenserende faciliteiten Toekenning van compenserende faciliteiten moet de last die een leerling ondervindt van zijn lage niveau van technisch lezen en/of spellen verminderen en zijn zelfredzaamheid binnen en buiten school bevorderen. Onder compenserende faciliteiten vallen: - Maatregelen die door docenten gerealiseerd moeten worden, bijvoorbeeld proefwerken in groter lettertype, aangepaste beoordeling spelling e.d. - Het gebruik van ondersteunende technologie. Deze faciliteiten moet een leerling zelf realiseren, bijvoorbeeld het werken op een laptop, het gebruik van tekst-naar-spraak software e.d. Docenten moeten het gebruik van ondersteunende technologie in hun lessen toestaan en waar nodig ondersteuning bieden. Ondersteunende technologie Deze paragraaf beschrijft apparatuur en software die de problemen van dyslectici kunnen compenseren. Hierbij gaat het ook om software die het leren en structureren en het plannen van taken ondersteunt. Uit onderzoek is gebleken dat programma?s voor tekst-naar-spraak en spraakherkenning, behalve een ondersteunende ook een remediërend effect hebben. Ze leiden tot een betere beheersing van het lezen en schrijven. Bovendien komt het gebruik van technologische hulpmiddelen leerlingen tegemoet in de basisbehoeften aan competentie en autonomie. Tekst-naar-spraaksoftware Tekst-naar-spraak software omvat programma?s die digitale tekst kunnen voorlezen. De leerling leest de tekst mee op het scherm en kan zich al luisterend direct op de inhoud richten. Gebruik van deze software is niet alleen een zeer goede uitbreiding voor leerlingen die gesproken boeken nodig hebben, maar biedt leerlingen die boeken net wel zelfstandig aan kunnen, de mogelijkheid om veel meer te gaan lezen dan alleen dat wat verplicht is. Wanneer docenten vragen en opdrachten scannen of op het interne netwerk zetten, voorkomt tekst-naar- spraak software dat de vragen en opdrachten fout worden gelezen. Het gebruik van tekst-naar-spraak software vergroot de toegankelijkheid van: Teksten op internet Vragen en opdrachten voor proefwerken en schriftelijke overhoringen die gedigitaliseerd zijn Zelfgeschreven tekst met de tekstverwerker Tekst die gescand is. Positieve neveneffecten van het gebruik van tekst-naar-spraak programma?s zijn Het technisch lezen gaat vooruit, het verloopt sneller. Het tekstbegrip verbetert. Het lezen kost minder inspanning en wordt langer volgehouden. Voor optimaal gebruik moet een programma de volgende functies hebben Het voorleestempo moet regelbaar zijn Het woord dat de voorleesstem uitspreekt, moet op het scherm gemarkeerd zijn. Er moeten navigatiemogelijkheden zijn. Het programma moet meerdere talen kunnen lezen. Voor de dyslectische leerling is het immers van belang dat zij veel auditieve ondersteuning krijgen bij de moderne vreemde talen. Niet alle tekst- naar- spraaksoftware kan meerdere talen lezen. De ReadingPen De ReadingPen is een leespen met het formaat van een flinke markeerstift De belangrijkste eigenschappen van de Readingpen zijn: - Nederlandse en Engelse woorden scannen en uitspreken via een ingebouwd luidsprekertje (ook via oortelefoontje te beluisteren). - Woorden verklaren en vertalen. De pen bevat drie woordenboeken: de van Dale woordenboeken Nederlands, een Nederlands-Engels en Engels-Nederlands woordenboek. - De laatste 300 gescande woorden worden automatisch opgeslagen in het geheugen van de ReadingPen. Hierdoor kunnen moeilijke woorden worden teruggezocht en opnieuw geoefend worden. Ze kunnen ook naar een PC worden overgezet om zodoende een persoonlijke database van "struikelwoorden" aan te leggen. De woordenboeken kan bij een toets of examen worden uitgeschakeld. Predictiesoftware Wanneer leerlingen niet snel genoeg typen om te kunnen profiteren van de tekstverwerker is aanschaf van predictie-software een mogelijke oplossing. Dit is software die op grond van de eerste toetsaanslag al begint met het voorspellen van het woord. Een menu met mogelijke doelwoorden komt in beeld en met een toetsaanslag of een muisklik wordt een bepaald woord geselecteerd. Het aantal toetsaanslagen wordt hierdoor met ongeveer 50% gereduceerd. Skippy. Mindmapsoftware Wanneer leerlingen problemen hebben met de inhoudelijke organisatie van teksten, biedt software voor het maken van mindmaps ondersteuning. Een mindmap is een hulpmiddel voor het structureren van allerlei losse gedachten en ideeën over een onderwerp. Er ontstaat een visuele structuur die een blauwdruk biedt voor het schrijven van een stuk. Deze software kan een leerling thuisgebruiken bij het maken van huiswerk en, wanneer hij op een laptop werkt, ook in de klas. In dat laatste geval doet de software vooral dienst tijdens groepswerk, bij het maken van werkstukken en het leren en maken van samenvattingen. Voorbereiding op het eindexamen Software en hardware: In principe mag een dyslectische leerling tijdens het examen de software en de hardware gebruiken die hij ook heeft gebruikt tijdens de schoolloopbaan. Hierbij kan worden gedacht aan de tekstverwerker met spellingcontrole, de ReadingPen zonder woordenboekfunctie, de Daisy speler, tekst-naar-spraaksoftware en spraakherkenning. Elektronische woordenboeken zijn op dit moment nog niet toegestaan op het eindexamen. Naar verwachting over een aantal jaren wel.