Spellingcontrole voor dyslectici

Bron: Remediaal, Tijdschrift voor leer- en gedragsproblemen in het vo/bve, jg8, nr 3, 2007/2008, pg. 4-8 Auteur: Dirk Callebaut Dyslexie is een quasipermanent probleem: vlot spellen of lezen komt nooit binnen het bereik van kinderen met deze leerstoornis. Dat is een bijzonder goede reden om dyslectici te leren omgaan met software die lees- en spellingtaken van hen kan overnemen. Een geavanceerde spellingcontrole voor dyslectici biedt in dat opzicht aanzienlijke hulp en stelt ook andere leerlingen met zeer uitgesproken lees- en spellingproblemen in staat een aanvaardbaar niveau van functionele spelvaardigheid te bereiken. Hoe zou die spellingcontrole voor dyslectici er kunnen uitzien? Spellingproblemen compenseren met software Op school is het belemmerend effect van dyslexie niet te onderschatten. Kennis wordt in hoofdzaak overgeleverd via geschreven teksten in boeken, cursussen, invulschriften en werkblaadjes. Maar wie dyslexie heeft, heeft niet alleen moeilijkheden met het verwerken van al die schriftelijke informatie. Want ook de evaluatie van leerlingen gebeurt haast uitsluitend op basis van schriftelijke toetsen, schriftelijke werkstukken, schriftelijke examens. Als je veel spelfouten maakt, valt dat op school dus extra op. Bij het produceren van schriftelijke teksten komt de combinatie van lees- en spellingproblemen het duidelijkst tot uiting. Want bij het schrijven van teksten worden dyslectici geconfronteerd met bijkomende problemen Omwille van spellingproblemen proberen ze moeilijk te spellen woorden te vermijden of vervangen ze die door gemakkelijker te spellen woorden. Ook het redigeren van de eigen teksten is een zware klus: Bij elke tekstwijziging moet die opnieuw herlezen worden. Dat vraagt tijd en energie, zonder veel hoop op goed resultaat. Voor al die moeilijkheden compenserende software inschakelen is een zinnige zaak. Het is ook bittere noodzaak. Op het gebied van compensatie van spellingproblemen denken we daarbij voornamelijk aan drie soorten programma's: spellingcontrole, dicteersoftware en woordvoorspelling. Dragon NaturallySpeaking bijvoorbeeld, stelt de gebruiker in staat tekst te dicteren via een microfoon. Het programma maakt de tekst zelf aan in een tekstverwerker, de gebruiker hoeft daarvoor zijn toetsenbord niet te gebruiken. Dragon boekt tegenwoordig uitstekende resultaten. na de gebruikelijke initiële trainingsfase maakt het programma bij het dicteren bijzonder weinig fouten. Een essentiële voorwaarde is wel dat het programma draait op een recente, krachtige computer met minimaal 2GB RAM en met een snelle harde schijf. die hoge systeemeisen beperken de bruikbaarheid van Dragon op school. Schoolcomputers zijn meer dan eens ouders en trager. Bovendien: als een leerling teksten dicteert in de klas, stoort dat het normale lesverloop en zeker bij jongere leerlingen vergt Dragon de hulp van een ervaren begeleider voor de training en voor het corrigeren van herkenningsfouten. met andere woorden: Dragon NaturallySpeaking is ondanks zijn zeer goede prestaties geen laagdrempelig programma. Een woordvoorspellingsprogramma als Skippy tracht op basis van woordfrequenties en van frequenties van woordcombinaties te voorspellen welk woord de gebruiker wil gaan typen. Met elke letter die ingetypt wordt wijzigt het suggestielijstje waaruit de gebruiker met een sneltoets zijn keuze kan maken. Elke gesuggereerd woord kan met spraaksynthese worden voorgelezen. Woordvoorspelling werkt prima. Hoewel het programma niet overdreven duur is, kan de aanschaf van een aantal schoollicenties toch stranden op de kostprijs. Voor spellingcontrole ligt dat anders. Op de meeste computers op school en thuis draait wel een of andere versie van Microsoft Office. Spellingcontrole kan zonder enig probleem gebruikt worden op computers die in de klas staan. Jongere kinderen hebben niet veel begeleiding nodig om snel te kunnen gaan werken met het programma. Spellingcontrole werkt goed genoeg om slordigheden van onnauwkeurige of gehaaste typisten op te vangen. Om echter de spellingfouten van zwakke spellers en dyslectici de baas te kunnen, moet de spellingcontrole van Microsoft grondig aangepast worden. Dat werd mogelijk binnen een STEVIN-project. STEVIN-project STEVIN is een Vlaams-Nederlands meerjarenprogramma dat tot doel heeft de Nederlandstalige taal- en spraaktechnologie te stimuleren om zo de economische en culturele positie van het Nederlands in de moderne digitale informatie- en communicatiewereld te versterken. het onderzoeks- en stimuleringsprogramma werd over de grenzen heen opgezet door de Vlaamse en Nederlandse overheden in samenwerking met universiteiten en bedrijven. De coördinatie van het STEVIN-programma is in handen van de Nederlandse Taalunie. In januari 2007 werd er binnen STEVIN een demonstratieproject goedgekeurd om 'Spelling- en grammaticacontrole voor dyslectische gebruikers' te ontwikkelen door het consortium van Polderland Language & Speech Technology (Nijmegen), Technologie & Integratie (Gent) en vzw Die-'s-lekti-kus (Leuven). Polderland Language & Speech Technology levert al sinds 1996 de Nederlandse spellingcontrole en grammaticacontrole voor Microsoft Office voor de Benelux. Het bedrijf richt zich onder meer op de ontwikkeling van gespecialiseerde schrijfhulpmiddelen voor verschillende talen. zo heeft Polderland bijvoorbeeld spellingcontroles ontwikkeld voor de medische en juridische sector en voor kleine talen als het Fries en Samisch (Laps). Polderland werkt samen met uitgevers als Oxford University Press, Prisma en Van Dale. Technologie & Integratie bvba ontwikkelt technologische hardware en software voor mensen met een handicap. Communicatiehulpmiddelen met spraaksynthese als Mind Express en Sprint ondersteunen of herstellen de zelfstandigheid van de gebruiker en bevorderen zijn integratie in de maatschappij. Een belangrijke pijler voor Technologie & Integratie is de dialoog met de gebruiker en zijn omgeving. Daaruit haalt het team essentiële input voor het perfectioneren van producten. De vzw Die-'s-lekti-kus ten slotte, organiseert en ondersteunt allerhande projecten in verband met dyslexie, dyscalculie, ADHD en andere stoornissen. De vzw treedt bovendien op als het gezamenlijk platform voor de verenigingen en zelfhulpgroepen die in Vlaanderen actief zijn op het gebied van leer- en ontwikkelingsproblemen. Daartoe werd de ondertussen toonaangevende website www.letop.be ontwikkeld. Prototype spellingcontrole Terwijl ik deze bijdrage schrijf, is de aangepaste spellingcontrole voor dyslectici nog in volle ontwikkeling. Aan verschillende onderdelen wordt nog druk gesleuteld. De kans dat het uiteindelijke product in min of meerdere mate afwijkt van het prototype dat hieronder beschreven wordt, is dus reëel. Toch willen we proberen u een idee te geven hoe de blauwdruk er uitziet. Foutencorpus Een eerder foutenonderzoek (Callebaut, 2006) had al een beeld geschetst van de wijze waarop de spellingcontrole van Microsoft omgaat met spellingfouten van dyslectici. Enkele knelpunten doken op Om tot een betrouwbaardere analyse te komen werd er voor het ontwikkelen van spellingcontrole voor dyslectici een groter foutencorpus aangelegd. Het bevatte ditmaal 3045 fouten van Vlaamse en Nederlandse leerlingen met dyslexie. De fouten kwamen in hoofdzaak uit teksten die 10- tot 15-jarige leerlingen zelf bedacht hadden en met de hand opgeschreven hadden. Slechts een beperkt aantal fouten kwam uit getypte teksten of uit overschrijfwerk. Op die manier hoopten we een waarheidsgetrouw beeld te krijgen van de spellingnoden van dyslectici en dus ook te achterhalen hoe de spellingcontrole aangepast moest worden. Toch waren vooraf de belangrijkste eisen al duidelijk. In de eerste plaats moest de spellingcontrole veel doeltreffender kunnen omgaan met fouten van dyslectici en dus vaker correcte spellingsuggesties doen. Ten tweede moest de interface, de vormgeving van het correctievenster, beter toegesneden zijn op de beperkingen van de dyslectische gebruiker. Waar mogelijk moest de gebruiker effectieve hulpmiddelen kunnen inschakelen. We bekijken deze punten in detail. Foutensignalering en spellingsuggestie Uit de analyse van de 3045 fouten blijkt dat de spellingcontrole van Office ongeveer 60% van alle fouten signaleert. Ongeveer 40% van alle fouten wordt echter niet opgemerkt. In 75% van de gevallen uit de groep niet-gesignaleerde fouten, levert de fout een bestaand woord op ('en' i.p.v. 'een', 'zegen' i.p.v. 'zeggen' of 'populier' i.p.v. 'populair'). In ongeveer 33% van deze gevallen kan de gebruiker echter de fout horen als hij aandachtig luistert (= 10% van alle fouten). Een eerste reden waarom spellingcontrole hoort gecombineerd te worden met voorleessoftware. In ongeveer 20% van de niet-gesignaleerde fouten die een bestaand woord opleveren, ontstaat de fout enkel door foutief splitsen zoals in 'alle maal' i.p.v. 'allemaal' (=ongeveer 10% van alle fouten). Het foutief aan elkaar schrijven komt amper voor. Uit deze vaststelling volgt dat niet alleen de spellingcontrole aangepast moet worden, maar ook de grammaticacontrole. Spellingcontrole werkt immers uitsluitend op het niveau van aparte woorden. Een fout waarbij twee of meer woorden betrokken zijn ('op zoek' i.p.v. 'opzoek' of ' s' avonds' i.p.v.' 's avonds'), kan uitsluitend door grammaticacontrole gedetecteerd worden en van correcte suggesties voorzien. Spellingcontrole moet rekening kunnen houden met de creatieve kracht van de taal. Mensen verzinnen immers voortdurend nieuwe afleidingen en samenstellingen en bedenken nieuwe woorden die niet in het lexicon van de spellingcontrole voorkomen. Daarom hanteert spellingcontrole ook een aantal regels waarmee nieuwe woorden gegenereerd kunnen worden. Dat verklaart waarom spellingcontrole geregeld niet-bestaande woorden toch accepteert als correct gespeld. het gaat om woorden als onder andere 'lidratuur', 'paragraven', 'kledderdracht', 'schildrijen', 'kokpit'. Door een beperking van de genereringsregels kan dit soort problemen mogelijk ten delen opgelost worden. Correcte suggestie Voor ongeveer 50% van alle fouten geeft spellingcontrole de correcte spellingsuggestie op. Dat resultaat komt grotendeels overeen met de bevindingen uit het eerst vermelde onderzoek. Spellingcontrole werkt behoorlijk, maar is niet afgestemd op gebruikers met dyslexie. Positie van de suggestie in het suggestielijstje De positie die de juiste spellingsuggestie bekleedt in de suggestielijst is van aanzienlijk belang. De suggestielijst vermeldt maximaal vijf alternatieve, het correctievenster toont er acht. Hoe hoger echter de juiste spellingsuggestie in de lijst verschijnt, hoe groter de kans is dat hij gekozen zal worden door de dyslectische gebruiker (McArthur e.a., 1996). Of: hoe lager de juiste suggestie in de lijst staat, hoe meer risico de dyslectische gebruiker loopt om een fout alternatief te kiezen. De oorzaak daarvan is de gebrekkige fonologische verwerking waarmee dyslectici te kampen hebben en de ernstige problemen die voorkomen bij het technisch lezen van losse woordjes. Bij de analyse van ons foutencorpus bleek het volgende. Wanneer spellingcontrole de correcte spellingsuggestie opgeeft, dan blijkt die in ongeveer 95% van de gevallen in de top 3 van het suggestielijstje te staan (= ongeveer 45% van alle fouten). In ruim 75% van de gevallen wordt de eerste plaats gehaald (= ruim 35% van alle fouten). Op zich is dat misschien geen slecht resultaat. Toch lijken er ook hier mogelijkheden te zijn om de kwaliteit van de spellingcontrole te verbeteren. Spellingcontrole kan pas effectief zijn als de correcte spelling voorkomt in de top 3 van de suggestielijst (McArthur, 1996; Montgomery, 2001). Woord- en foutfrequenties Een van de manieren waarop dit mogelijk mede gerealiseerd kan worden is door woordfrequenties en foutfrequenties te betrekken bij de werking van spellingcontrole. Dat impliceert dat spellingcontrole vertrekt van een beperkter lexicon. Woorden als 'vont', 'blei' en 'gouw', 'gekout' zijn correct gespelde maar zeer zeker infrequente woorden. Een reductie van het aantal weinig frequente woorden in het lexicon kan er voor zorgen dat de foutieve spelling van bestaande frequente woorden beter gesignaleerd wordt en dat de kwaliteit van de spellingsuggesties in dergelijke gevallen verbetert. Het toepassen van kennis over foutfrequenties kan een andere mogelijkheid zijn om de juistheid van de voorgestelde spellingsalternatieven verhogen. Zo blijkt uit ons foutencorpus dat 'zei' geregeld fout wordt geschreven als 'zij', terwijl 'zij' slechts zelden als 'zei' geschreven wordt. Werkwoordsvormen die eindigen op 'dt' worden bijvoorbeeld frequent fout geschreven als eindigend op 'd', maar zelden als eindigend op 't'. Op grond van dergelijk kennis zou er in de grammaticacontrole een lijst met de dt-vormen van de meest frequente werkwoorden opgenomen kunnen worden. Als door, bij wijze van uitleg, enkele duidelijke voorbeelden aan toegevoegd worden, dan moet de gebruiker daarmee in staat zijn om zelf de juiste spellingvorm te kiezen. Een dergelijk systeem zou weliswaar geen sluitende oplossing bieden voor de werkwoordsvormen die eindigen op 'dt', maar wel een werkbaar hulpmiddel. Dat zou al een hele stap vooruit zijn, want fouten in de werkwoordspelling worden op school nog geregeld zwaar aangerekend. Correctievenster (interface) Keuze van het correcte spellingsalternatief Wanneer een dyslectische gebruiker de juiste suggestie moet proberen te kiezen, dan duiken er nog andere problemen op (McArthur, 1996). In de eerste plaats moet hij het fout geschreven woord vergelijken met het woord dat hij had willen schrijven. Die taak steunt onder meer op het correct functioneren van het werkgeheugen. De gebruiker moet het woord dat hij had willen schrijven snel en accuraat kunnen oproepen. In de tweede plaats moet hij de verschillende spellingsalternatieven met elkaar vergelijken om zijn keuze te kunnen maken. Ook deze taak steunt op het kortetermijngeheugen. Het vergelijken van de verschillende spellingsalternatieven wordt bemoeilijkt door het feit dat ze qua spelling erg op elkaar lijken. Daar komt nog een derde taak bij die nauw aansluit bij de eerste: de gebruiker moet nagaan of een bepaalde alternatieve spelling past in de context. Noch met het suggestielijstje van Microsoft Office, noch met het 'klassieke' correctievenster zijn deze drie taken gemakkelijk uit te voeren. Om dat te bereiken moet de interface van de klassieke spellingcontrole op een aantal punten aangepast worden. Geïntegreerde voorleessoftware Voorleessoftware moet worden geïntegreerd in de spellingcontrole op zo'n manier dat alle tekst die in het correctievenster verschijnt voorgelezen kan worden met een computerstem. Dat geldt zowel voor alle spellingsalternatieve, als voor de context waarin de fout voorkomt, als voor eventuele bijkomende uitleg en ook voor de tekst van de helpbestanden. Voorleessoftware is bovendien van groot belang om het relatief grote aantal niet-gesignaleerde fouten toch op het spoor te komen. Spellingsalternatief testen in context De gebruiker moet de gekozen spellingsalternatieven kunnen uittesten in de context. zo kan hij immers te weten komen of het spellingsalternatief dat hij kiest overeenkomt met het woord dat hij oorspronkelijk had willen opschrijven. Bij het klassieke correctievenster van Office bestaat die mogelijkheid niet. In de spellingcontrole voor dyslectici wordt een spellingsalternatief echter voorgelezen zodra het aangeklikt wordt. Tegelijk wordt het aangeklikte alternatief getoond in de bijbehorende zin. Ook de context met het spellingsalternatief kan voorgelezen worden door een computerstem. Daardoor kan de dyslectische gebruiker sneller verschillende spellingsalternatieven uittesten in de context en ze onderling vergelijken. Minder knoppen, meer intuïtieve functionaliteit In het correctievenster van Microsoft valt het grote aantal knoppen op. De opschriften van de knoppen blinken niet uit in duidelijkheid. Wat betekent bijvoorbeeld 'Alles negeren?' Of wat is het precieze verschil tussen 'Wijzigen' en 'Alles wijzigen?' Dergelijke opschriften zijn vrij cryptisch en om ze goed te begrijpen met je toch al een gevorderde computergebruiker zijn. In de spellingcontrole voor dyslectici is het aantal knoppen in het correctievenster drastisch beperkt, terwijl de functionaliteit juist verhoogd is. Dat was mogelijk door enkele minder belangrijke knoppen over te hevelen naar een ander scherm. De overblijvende functies werden helderder gevisualiseerd zodat knopopschriften weggelaten konden worden. Daardoor konden de extra functies 'Ongedaan maken' en 'Eventjes overslaan' toegevoegd worden. Het eindresultaat van al deze wijzigingen is een zeer sober scherm dat bijzonder helder functioneert en dat intuïtief te gebruiken is. Heel handig voor jonge of beginnende computergebruikers en evenzeer voor gevorderde. Duidelijkere helpfunctie De uitleg die de helpfunctie van Office verschaft is evenmin voldoende duidelijk. als je in het helpbestand opzoekt wat 'Toevoegen aan woordenlijst' betekent, dan krijg je het volgende te lezen. 'Als u de spelling automatisch controleert, kunt u woorden op een snellere manier toevoegen aan de aangepaste woordenlijst die als standaard is ingesteld: klik met de rechtermuisknop op een woord met een rode golvende lijn en klik op 'Toevoegen aan woordenlijst' in het snelmenu'. Met deze stroeve uitleg heb je echter nog steeds geen idee waarom je woorden zou willen toevoegen aan de woordenlijst of in welke gevallen je dat hoort te doen. Daarom worden er in de helpfunctie van de spellingcontrole voor dyslectici heldere suggesties voorzien over het hoe en waarom van spellingcontrole. Met praktische stappenplannen en voorbeelden wordt uitgelegd op welke manier de spelling van een tekst het best gecontroleerd kan worden en hoe dat technisch in zijn werk gaat. Heldere grammaticacontrole Ook de suggesties en het commentaar van de grammaticacontrole moeten volgens dezelfde principes geformuleerd worden. het getuigt van realiteitszin om leerlingen met dyslexie niet op te zadelen met grammaticale metataal (vgl. Brulland & Moulin, 2006). Heldere, eenvoudige voorbeelden met pregnante betekenis zijn aangewezen als we leerlingen duidelijk willen maken hoe ze de spelling of de grammaticale correctheid van de teksten kunnen verbeteren. Daar kunnen dyslectici én niet-dyslectische gebruikers veel beter mee aan de slag. Van demo tot commercieel product Door de bestaande spellingcontrole voor het Nederlands op al deze punten aan te passen hopen we een product te kunnen ontwerpen waarmee kinderen en ook volwassenen met dyslexie afdoende hun spelling kunnen verbeteren. Het consortium van Polderland, Technologie & Integratie en vzw Die-'s-lekti-kus, dat de spellingcontrole voor dyslectici bouwt, moet het prototype voor het STEVIN-project opleveren in het voorjaar van 2008. Indien het programma naar behoren functioneert, dan wordt het vervolgens gecommercialiseerd en komt het vermoedelijk op de markt in het voorjaar van 2009. Websites Die-?s-lekti-kus www.letop.be Dragon NaturallySpeaking www.nuance.com/naturallyspeaking/ Polderland www.polderland.nl Skippy www.tni.be, www.lexima.nl STEVIN taalunieversum.org/taal/technologie/stevin/ Technologie & Integratie www.tni.be Uitgeverij Betelgeuze, Wattstraat 48, Zoetermeer, Nederland, www.uitgeverijbetelgeuze.nl