Protocol Leesproblemen en Dyslexie voor groep 5 t/m 8 Basis Onderwijs

Bron: Lexima Auteurs: Hanneke Wentink, Ludo Verhoeven met medewerking van Mienke Droop, Lonny Fennis, Ria Kleijnen, Ed Koekebacker, Tijn Nuyens, Anneke Smits, Lucie Spreij, Mieke Poelman, Eveline Wouters en de intern begeleiders van WSNS-Samenwerkingsverband Barendrecht-Ridderkerk. Te bestellen bij www.lcowijzer.nl . ISBN 90 77529 07 1. Enkele citaten die betrekking hebben op compenserende faciliteiten en hulpmiddelen:

De dyslexievriendelijke school De dyslexievriendelijke school is een school die de problemen die leerlingen met dyslexie op sociaal-emotioneel en cognitief niveau ondervinden serieus neemt, de problemen vroegtijdig signaleert en deze op adequate wijze aanpakt. De diagnose Dyslexie In de praktijk is het stellen van de diagnose dyslexie met name van belang om op tijd te kunnen zorgen voor een dyslexieverklaring en de daarbij horende afspraken rondom compenserende en dispenserende maatregelen met de betreffende leerling te kunnen maken, zodat hij zo min mogelijk hinder ondervindt van zijn zwakke lees- en of spellingvaardigheden. Mate van hardnekkigheid van lees- en spellingproblemen Bij leerlingen bij wie dyslexie is vastgesteld. Ondanks systematische oefening blijven de lees- en spellingprestaties van deze leerlingen doorgaans achter bij die van zijn leeftijdgenoten. Om die reden zal de begeleiding van deze leerlingen ook voor een deel gericht moeten zijn op compensatie en dispensatie bij lezen en spellen, zoals het leren gebruikmaken van ondersteunende software bij het lezen en spellen. Onderkennen en aanpakken van leesproblemen in de bovenbouw Bij leerlingen met een laag leestempo, zwakke decodeervaardigheden, zal de begeleiding gericht zijn op het verbeteren van lees- strategieën en indien nodig op het zo efficiënt mogelijk gebruik van hulpmiddelen zoals een spellingcontrole, een woordenboek of in sommige gevallen zelfs spraakherkenningssoftware of een leespen. Bij alle leerlingen ook bij dyslectische leerlingen is de begeleiding er volledig op gericht om hen met een zo hoog mogelijk niveau van functionele geletterdheid naar het voortgezet onderwijs te kunnen laten doorstromen. Het minimale streven is om AVI 9 instructieniveau te halen voor het einde van groep 8. Dat niet alle leerlingen dit niveau zullen behalen is evident. Zij zullen in zekere mate afhankelijk blijven van hulpmiddelen bij het lezen en/of spellen. We gaan ervan uit dat leerkrachten ook bij dyslectische leerlingen zoveel mogelijk trachten de tussendoelen te bereiken, indien gewenst met gebruikmaking van hulpmiddelen waarmee deze leerlingen hun lees- en spellingproblemen kunnen compenseren. Interventies gericht op basisvaardigheden technisch lezen en spellen Dat er grenzen zijn aan wat je bij een dyslectische leerling met lezen en spellen kunt bereiken is evident. Voor zijn verdere loopbaan is het van belang om zo nauwkeurig mogelijk vast te stellen wanneer er sprake is van didactische resistentie. Dan kan met de juiste compensatiemiddelen en deskundigheid ervoor worden gezorgd dat de leerlingen met zo min mogelijk belemmeringen de basisschool kan doorlopen. Bevorderen van de lees- en schrijfmotivatie Het is nodig dat leerlingen een goed beeld hebben van zichzelf als lezer en schrijver en weten wat hun mogelijkheden en beperkingen zijn. Om de beperkingen te overbruggen hebben ze hulpmiddelen nodig die aansluiten bij hun ondersteuningsbehoeften bij lezen en schrijven. Spellingproblemen Zwakke lezers hebben meestal ook spellingproblemen als gevolg van hun zwak ontwikkelde decodeervaardigheden. Spellingproblemen zijn vaak hardnekkig en moeilijker te compenseren dan leesproblemen. Automatiseren van spellingsregels en ?patronen Onderzoekwijst uit dat training in zelfcorrectie van eigen schrijfproducten leidt tot een beter spellingbewustzijn en dus tot beter spellen. Bij leerlingen met overwegend spellingproblemen is het verstandig ook aandacht te besteden aan het lezen, omdat veel spellingproblemen voortkomen uit zwakke decodeervaardigheden. Sommige dyslectische leerlingen kunnen zwakke decodeervaardigheden lang camoufleren bij het lezen, maar op een gegeven moment lukt dat niet meer als de teksten lang en complex worden. Door lezen en spellen tegelijkertijd aan te pakken, kunnen veel leesproblemen op latere leeftijd worden voorkomen of geminimaliseerd. Spellingproblemen Maak vanaf groep 5 al gebruik van ondersteunende en/of compenserende software als de leerling daar baat bij heeft. Leerlingen worden daar niet lui van, maar leren er juist beter door spellen. Interventies gericht op functionele geletterdheid Zwakke lezers en spellers zullen hun zwakke decodeervaardigheden voor een deel moeten leren compenseren. Ook bij het leren van een moderne vreemde taal zijn voor de meeste dyslectische leerlingen aanpassingen nodig in de didactiek en hulpmiddelen waarmee zij hun zwakke lees- en spellingvaardigheden kunnen compenseren. Wanneer er sprake is van ernstige lees- en spellingproblemen dan zijn er naast moeilijkheden met technisch lezen en spellen meestal ook problemen op het gebied van begrijpend en studerend lezen, stellen en woordenschat. Problemen op een of meer van deze gebieden vormen een belemmering voor het uitvoeren van functioneel geletterde activiteiten zoals een tijdschrift lezen, een informatieve tekst bestuderen of een verhalende tekst te schrijven. Functionele geletterdheid is te definiëren als kennis en vaardigheden die kinderen in staat stellen om geschreven taal te hanteren als middel voor communicatie en informatieverwerving. Compenseren en dispenseren Bij functionele geletterdheid komt het erop aan dat leerlingen in groep 5 t/m 8 leren zelfstandig informatie te verwerven en een leeswoordenschat op te bouwen zodat zij steeds meer zelfstuderend worden in hun intellectuele ontwikkeling. Om de autonomie van deze dyslectische leerlingen te vergroten zijn vaak compenserende of dispenserende maatregelen noodzakelijk. Onder compenserende maatregelen worden die maatregelen verstaan die de gevolgen van de technische lees/ en/of spellingproblemen minimaliseren bij teksten lezen of produceren. Bij stellen kan dit een tekstverwerker zijn met spellingcontrole of bij lezen tekst naar spraak software. Dispenserende maatregelen houden in dat een leerling ontheffing krijgt van bepaalde opdrachten. Een voorbeeld is dat de leerling mondeling in plaats van schriftelijk overhoord wordt bij topografie omdat het onthouden van de spelling van plaatsnamen onevenredig veel extra inspanning kost. Welke compenserende en dispenserende maatregelen bij een dyslectische leerling noodzakelijk zijn, hangt af van de problemen die de leerling heeft en zal vrijwel altijd in overleg met een orthopedagoog of een dyslexiespecialist moeten worden uitgezocht. Het is vervolgens van belang dat zowel de leerling als de leerkracht begeleiding krijgt in hoe de hulpmiddelen in de klas te gebruiken. Meestal is het ook raadzaam ouders te instrueren, zodat de leerling de hulpmiddelen ook thuis kan gebruiken bij het maken van zijn huiswerk. Compenserende software voor technisch lezen Als blijkt dat een leerling de teksten die tijdens een groepsactiviteiten worden aangeboden niet of slechts met veel moeite kan lezen is het van belang om te onderzoeken of de leerling baat heeft bij compensatiemiddelen zoals tekst naar spraak software. De volgende richtlijn kan hierbij worden aangehouden: als een leerling meer dan 20 % fouten maakt bij het lezen van een tekst dan komt het tekstbegrip dusdanig in het gedrang dat het verstandig is om uit te zoeken of de leerling baat heeft bij tekst- naar spraak- software. Geschikt gebruik vanaf groep 5. Gebruik van compenserende maatregelen bevordert de zelfredzaamheid, versterkt het competentiegevoel bij dyslectische leerlingen motiveert hen om te blijven lezen. Leerlingen worden er niet lui van, zoals sommigen denken, maar het helpt hen juist om op een hoger leesniveau te komen. Uit onderzoek blijkt dat tekst naar spraaksoftware vooral voor zeer trage lezers de leessnelheid positief kan beïnvloeden. Andere positieve effecten zijn dat het lezen langer wordt volgehouden, het tekstbegrip beter is en directe woordherkenning eveneens verbetert. Wanneer de leerling zonder hulp sneller leest dan 175 woorden per minuut dan heeft tekst naar spraak software een averechts effect. ReadingPen Met een penscanner kan de leerling moeilijke woorden scannen die vervolgens hardop worden voorgelezen. De leerling leest dus zoveel mogelijk zelf, maar gebruikt de pen wanneer hij een moeilijk woord niet zelfstandig kan analyseren. Uit onderzoek met de ReadingPen blijkt dat de pen vooral een handig hulpmiddel is bij teksten die nauwkeurig moeten worden gelezen en bij teksten waarbij het verloop moeilijk te voorspellen is. Kurzweil 3000 Er bestaan ook computerprogramma?s die hele tekstblokken kunnen voorlezen. Een voorbeeld van zo?n programma is Kurzweil. Met dit programma kun je elke gewenste tekst, inclusief de illustraties scannen in je computer en vervolgens de tekst voor laten lezen en/ of bewerken. Drie essentiële functies die een tekst naar spraak programma behoort te bezitten: 1 het woord dat wordt voorgelezen moet met kleur worden gemarkeerd. De markering stuurt de blik van de lezer en stimuleert de lezer om mee te lezen. 2. Het moet mogelijk zijn om stukjes tekst over te slaan of te herlezen. De lezer is er niet altijd op uit om de gehele tekst te lezen en soms is het nodig voor het begrip om een stukje te herlezen. 3. De snelheid van het voorlezen moet kunnen worden aangepast. Verder is de kwaliteit van de stem belangrijk en de keuzemogelijkheid voor verschillende stemmen. In de onderwijspraktijk is er een lichte voorkeur voor Kurzweil 3000 scan en lees bij het lezen van teksten van papier. Compenserende software voor spelling De meeste dyslectische leerlingen hebben grote moeite met spelling en met schriftelijk formuleren. Dyslectische leerlingen gebruiken vaak een zeer beperkte woordenschat op schrift omdat ze bang zijn fouten te maken,(vermijdingsgedrag). Doordat zij veel fouten maken, kunnen zij hun eigen werk ook moeilijk teruglezen. Dit vormt een belemmering bij het leren van de stof. Gebruik van de computer zou deze belemmeringen aanzienlijk kunnen verminderen. Naar een gezamenlijke aanpak van leesproblemen In het kader van het Masterplan Dyslexie wordt momenteel door Samenwerkingsverbanden van scholen in het primair en voortgezet onderwijs, schoolbegeleidingsdienst, opleidingen, ouderorganisaties en leesdeskundigen gezamenlijk gewerkt aan een geïntegreerde aanpak van leesproblemen en dyslexie. Dit om ervoor te zorgen dat leerlingen in het primair onderwijs en ook daarna zich thuis voelen in onze geletterde maatschappij.